BM'de veto tartışması: Erdoğan'ın önerisi nasıl hayata geçirilebilir?

Erdoğan'dan BM'de köklü reform çağrısı

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'ndeki mevcut veto sistemine yönelik çağrısı uluslararası kamuoyunda yeniden tartışılmaya başlandı.

Erdoğan, BM'nin karar alma mekanizmasının İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki güç dengelerini yansıttığını belirterek, Güvenlik Konseyi'nin yapısının değiştirilmesi ve beş daimi üyenin sahip olduğu veto yetkisinin kaldırılması gerektiğini savundu.

Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın önerisi yalnızca mevcut beş daimi üyeye yeni ülkelerin eklenmesini değil, daimi üyelik sisteminin tamamen kaldırılmasını da içeriyor.

"Dünya 5'ten büyüktür"

Erdoğan, uzun süredir kullandığı "Dünya 5'ten büyüktür" söylemini BM reformu çağrısının merkezine yerleştiriyor.

Önerilen modelde Güvenlik Konseyi üyelerinin belirli sürelerle seçilmesi, görev süresi dolan ülkelerin yeniden görev almak için Genel Kurul üyelerinin desteğini kazanması öngörülüyor. Böylece karar alma mekanizmasının yalnızca beş ülkenin iradesine bağlı olmaması hedefleniyor.

Erdoğan ayrıca BM Genel Kurulu'nun yetkilerinin güçlendirilmesini ve uluslararası toplumun daha geniş kesimlerinin karar mekanizmalarında temsil edilmesini istiyor.

Veto yetkisi bugün nasıl işliyor?

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 15 üyeden oluşuyor. Bunların 5'i daimi üye; Çin, Fransa, Rusya, Birleşik Krallık ve ABD.

BM Şartı'nın 27. maddesine göre, usule ilişkin olmayan kararların kabul edilmesi için en az 9 olumlu oy gerekiyor ve bu oylamada daimi üyelerin karşı oy kullanmaması gerekiyor. Daimi üyelerden birinin veto kullanması halinde karar kabul edilmiyor.

Dolayısıyla veto hakkı, yalnızca siyasi bir teamül değil, doğrudan BM Şartı'nda düzenlenen bir yetki.

Peki beş ülkenin veto hakkı kaldırılabilir mi?

Hukuken bunun yolu BM Şartı'nın değiştirilmesinden geçiyor. Ancak burada oldukça yüksek bir eşik bulunuyor.

BM Şartı'nın 108. maddesine göre bir değişikliğin yürürlüğe girebilmesi için önce Genel Kurul'da üyelerin üçte ikisinin kabulü, ardından BM üyelerinin üçte ikisinin kendi anayasal süreçleri doğrultusunda değişikliği onaylaması gerekiyor.

Ancak kritik şart bununla sınırlı değil. Onay sürecinde BM Güvenlik Konseyi'nin beş daimi üyesinin tamamının da değişikliği ratifiye etmesi gerekiyor.

Bu nedenle veto yetkisinin kaldırılması, Genel Kurul'da alınabilecek tek taraflı bir kararla gerçekleştirilemiyor.

Daimi üyelerin onayı neden kritik?

Mevcut sistemde Çin, Fransa, Rusya, Birleşik Krallık ve ABD'nin veto yetkisi BM Şartı'na dayanıyor.

Dolayısıyla bu yetkiyi ortadan kaldıracak bir Şart değişikliğinin yürürlüğe girmesi için yine bu beş ülkenin tamamının onay sürecinden geçmesi gerekiyor. BM'nin kendi hukuk metni, Şart değişikliklerinde bu şartı açıkça ortaya koyuyor.

Bu durum, veto sisteminin değiştirilmesini yalnızca Genel Kurul'daki oy dağılımıyla çözülebilecek bir mesele olmaktan çıkarıyor.

Daha önce BM Şartı değiştirildi

BM Şartı'nın değiştirilmesi teorik olarak mümkün ve geçmişte bunun örnekleri bulunuyor.

BM kayıtlarına göre Güvenlik Konseyi'nin üye sayısını artıran değişiklikler 1963 yılında kabul edildi ve 1965'te yürürlüğe girdi. Bu değişiklikle Konseyin üye sayısı 11'den 15'e çıkarılırken, daimi üyelerin veto mekanizmasını düzenleyen 27. madde de güncellendi.

Ancak bu değişiklikler, beş daimi üyenin veto hakkının tamamen kaldırılması gibi mevcut güç yapısını kökten değiştiren bir düzenleme niteliğinde değildi.

Erdoğan'ın önerdiği model ne?

Erdoğan'ın ortaya koyduğu modelde Güvenlik Konseyi'nde daimi üyelik sisteminin bulunmaması öngörülüyor.

Bu yapıda ülkeler belirli sürelerle Konsey'de görev yapacak ve yeniden seçilmek isteyen ülkelerin Genel Kurul'daki üyelerin desteğini tekrar kazanması gerekecek.

Erdoğan, böyle bir sistemin BM'nin temsil kapasitesini artıracağını ve Konseyin Genel Kurul karşısındaki hesap verebilirliğini güçlendireceğini savunuyor.

Tartışmanın önündeki en büyük engel

Önerinin hayata geçebilmesi için yalnızca geniş bir uluslararası destek oluşması yeterli değil. Öncelikle BM Şartı'nın değiştirilmesi gerekiyor.

Şart'ın 108. maddesindeki düzenleme nedeniyle bu süreçte beş daimi üyenin tamamının onayı belirleyici konumda bulunuyor. Bu nedenle veto yetkisinin kaldırılması önerisi, siyasi müzakerelerin yanı sıra çok kapsamlı bir uluslararası hukuk ve diplomasi sürecini gerektiriyor.

Erdoğan'ın çağrısı böylece BM'nin yalnızca üye sayısının artırılmasını değil, karar alma sisteminin temelindeki veto mekanizmasının yeniden ele alınmasını gündeme taşıyor.